Stadsmaten (Stadsweide)

Locatie Westkant centrum
Architect Ir. J.J.L. Bourdrez
Bekend van Stationsarchitect Nederlandse Spoorwegen
Jaar 1907
Bouwstijl Neoclassicistisch
Opdrachtgever Gemeente Enschede
Bijzonderheden Rijksmonument

De Stadsmaten is een historische villawijk nabij het centrum van Enschede. ‘De wijk is in 1907 aangelegd naar een ontwerp van J.J.L. Bourdrez en is in de jaren hierna bebouwd met luxe fabrikantenvilla’s.

Naar aanleiding van de woningwet uit 1901 moest de gemeente Enschede een uitbreidingsplan voor de stad indienen. In dit plan, dat in 1907 werd goedgekeurd, werd onder meer de aanleg van een ceintuurbaan rond de stad opgenomen. Ook voorzag het plan in de aanleg van pleinen, plantsoenen en speeltuinen, evenals directe verbindingswegen tussen de stad en de buitenwijken. Daarnaast werd besloten tot de aanleg van een villawijk, net buiten de oude binnenstad. Hiervoor werden de oude ‘stadsmaten’ door de gemeente beschikbaar gesteld. Dit gebied, gelegen tussen de oude stad, de Parkweg, het Volkspark en de Emmastraat, was 12 hectare groot. ‘Stadsmaten’ is Twents voor ‘stadsweiden’. In 1465 werden deze weiden aan Enschede geschonken door David van Bourgondië (1427-1496), de toenmalige bisschop van Utrecht. Tot de aanleg van de villawijk liet de bevolking van Enschede het vee grazen op deze gronden.

Voordat gestart kon worden met de bouw van woningen, werd het gebied bouwrijp gemaakt. Na de aanleg van rioleringen werd het terrein opgehoogd met zand, vervolgens zijn de straten aangelegd. Begonnen werd met de Brammelerstraat, als verbinding tussen de wijk en de oude binnenstad. Hierna volgden het Hoedemakersplein, de Rembrandtlaan (later omgedoopt in M. H. Tromplaan), de Piet Heinstraat, de Nijverheidstraat en het eerste deel van de Bisschopstraat, later Van Galenstraat genoemd. Ongeveer 4 hectare grond werd gebruikt voor de aanleg van straten, pleinen en plantsoenen. Door de aanleg van groene lanen en de aanwezigheid van het monumentale Volkspark kreeg de wijk een bijzonder groen karakter.

Direct na de aanleg van de villawijk werd begonnen met de bouw van de eerste woning, een statig herenhuis voor de fabrikant Harry Ter Kuile aan de Piet Heinstraat 1, naar ontwerp van architect Karel Muller. Deze woning werd gebouwd in een nieuw historiserende stijl met neoclassicistische invloeden, geliefd bij de fabrikanten in Enschede. Al snel volgden meer woningen, waaronder de villa aan de M.H. Tromplaan 1 voor J. Scholten (1907), de villa aan de Nijverheidstraat 2 voor M.L. van Gelderen (1907) en de ‘Groote Schuur’ aan de M.H. Tromplaan 23 voor J.B. Blijdenstein (1910), alle naar ontwerp van de Enschedese architect Arend G. Beltman. Het herenhuis ‘De Stadsweide’ aan de Ripperdastraat 8 werd in 1910 gebouwd naar plannen van H. Reijgers voor A.H. Ledeboer. De villa aan de M.H. Tromplaan 8 kwam in 1911 gereed naar plannen van Jan Stuyt voor H.W. ter Kuile. Karel de Bazel ontwierp rond 1915 de villa aan de M.H. Tromplaan 52 voor S. Menko. In 1911 kwam aan het Ariënsplein het huis ‘Sonnevanck’ gereed naar ontwerp van A.H. op ten Noort, beter bekend als de ‘burgemeesterswoning’.

In de jaren ’70 en ’80 van de 20e eeuw zijn verschillende villa’s afgebroken. Ook kregen verschillende panden een andere bestemming. Zo is het ‘Huis ter Kuile’ aan de Piet Heinstraat verbouwd tot kantoorpand, evenals de villa aan de M.H. Tromplaan 52 van De Bazel. Nadat deze woning jarenlang in gebruik was als het hotel ‘Memphis’, is in 1998 het architectenbureau IAA in het pand getrokken. Het voormalige ziekenhuis Stadsmaten (1914) is in gebruik door de Saxion Hogeschool, die midden in de wijk een stadscampus heeft gerealiseerd (2001). De woning van M.L. van Gelderen aan de Nijverheidstraat is in 1979 verbouwd tot politiebureau. De functionalistische aanbouw van het politiebureau is op de plek gekomen waar voorheen de fabriek ‘De Nijverheid’ stond.