Pathmos

Locatie Wijk aan de zuidwestkant van Enschede
Architect 2003: Kuiper Compagnons, Rotterdam 2007: KAW Architecten, Groningen, 2006: Landschapsarchitect: ARCADIS
Jaar 1914-1928 / 2007
Bouwstijl Delftse school
Opdrachtgever Vereeniging de Volkswoning / De Woonplaats
Bijzonderheden De school, winkelgalerij en badhuis zijn gemeentelijk monument

De wijk Pathmos werd gebouwd aan het begin van de 20e eeuw ten tijde van de bloeiende textielindustrie. Door de snelle groei van de industrie ontstond er in Enschede een grote vraag naar goedkope arbeiderswoningen. Om hieraan te voldoen werd in 1907 de ‘Vereeniging de Volkswoning’ opgericht. Deze gaf architect W.K. Wijs en directeur gemeentewerken A.H. op ten Noort de opdracht om een wijk te ontwerpen, met grote complexen goedkope huurwoningen. Door de pas ingevoerde nationale woningwet werden zij verplicht gesteld een zekere leefkwaliteit te garanderen. Het resultaat was een stedenbouwkundig ontwerp waarin tal van gemeenschappelijke voorzieningen werden opgenomen en waarin bovendien plaats was voor groen. Hiermee is Pathmos een voorbeeld van een arbeiderstuinwijk uit begin 20e eeuw.

Tussen 1914 en 1922 werd op het terrein van de voormalige Janninksbleek en de buitenplaats Pathmos het eerste deel van de wijk gerealiseerd. Er werden 974 laagbouwwoningen gebouwd, bestaande uit negen basistypen in 89 varianten. Door deze grote diversiteit aan woningtypen is een wijk ontstaan met een gevarieerd straatbeeld. De gevels zijn afwisselend opgetrokken in baksteen of pleisterwerk en de rode zadeldaken worden afgewisseld met dwarskappen. Door de toepassing van korte zichtlijnen, bochtige straten en tal van poortdoorgangen heeft de wijk een geborgen karakter. Daarnaast geven de vele pleintjes en het centraal gelegen Thomas Ainsworthpark de wijk een sterke ruimtelijke kwaliteit. Aan de Spinnerstraat In het hart van de wijk bevinden zich verschillende voorzieningen, waaronder winkels, een kerk, school en badhuis.

Tussen 1927 en 1928 werd aan de noordwestkant van de wijk nog eens 226 woningen gebouwd, de ‘Drentse Buurt’. Deze naam verwijst naar de arbeiders uit de Drentse veenkoloniën die naar Enschede kwamen om in de textielindustrie te werken. Uiteindelijk telde Pathmos 1368 woningen. Hiermee was het één van de grootst tuinwijken die tussen 1901 en 1930 in Nederland zin gebouwd.

In de loop der tijd hebben er in de wijk verschillende sloopwerken en vernieuwingen plaatsgevonden. Zo is in 1968 de neogotische R.K. kerk vervangen door een nieuwe kerk. Doordat de huizen verouderden en de leefkwaliteit van de wijk terugliep, werden er eind jaren ’90 plannen gemaakt voor grootschalige sanering en renovatiewerkzaamheden. In 2003 werd de Drentse Buurt grotendeels gesloopt en vervangen door nieuwbouw naar ontwerp van Kuiper Compagnons. In opdracht van woningbouwvereniging De Woonplaats zijn tussen 2003 en 2007 ruim 800 woningen gerenoveerd naar plannen van KAW Architecten. In deze periode werd door de Woonplaats eveneens besloten om de openbare ruimte onder handen te nemen. Landschapsarchitectenbureau ARCADIS ontwierp – in nauwe samenspraak met de bevolking – een ruimtelijk plan dat voorzag in de heraanleg van straten en het centraal in de wijk gesitueerd Thomas Ainsworthpark. Één van de belangrijkste punten was het terugbrengen van de vijver in het park. Deze opwaardering van de openbare ruimte leidde tot een sterke opleving van het leefmilieu in de wijk.