Grote Kerk

Locatie Oude Markt
Architect Onbekend
Jaar ca. 1200
Bouwstijl Romaans
Opdrachtgever Onbekend
Bijzonderheden Rijksmonument

De ‘Grote Kerk’ staat op het midden van de Oude Markt in het centrum van Enschede en is het markantste bouwwerk van de stad. De kerk wordt omringd door terrassen en vormt regelmatig het decor voor concerten en festivals. Hiermee is de Grote Kerk het middelpunt van het stadsleven in Enschede.

Hoewel er weinig bewijzen zijn, wordt aangenomen dat al in 8e eeuw een klein houten kerkje is gebouwd op de plek waar nu de Grote Kerk staat. Rond het jaar 1000 werd dit kerkje vervangen door een eenvoudige, vierkante kerk, met muren van veldkeien en oerbrokken. Kort na het jaar 1200 werd deze kerk vergroot, met aan de westelijke zijde een driezijdige koorafsluiting en aan de oostelijke zijde een verlenging. Hierdoor ontstond een eenbeukige Romaanse kerk, opgetrokken in Baumberger zandsteen. Rond 1250 is de toren aangebouwd.

In 1480 werd de kerk opnieuw uitgebreid aan de zuidkant, ditmaal met Bentheimer zandsteen. Naast de bestaande beuk werd een tweede beuk geplaatst met een driezijdig gesloten koor. Iedere beuk had een eigen dak en in het midden van de kerk stonden drie enorme pilaren. Omdat de toren erg klein was in verhouding met het grote kerkgebouw, werd deze met één geleding verhoogd. In 1842 werden de drie pilaren en het dubbele dak weggebroken, waardoor één grote ruimte ontstond. De twee koorafsluitingen werden gesloopt en de muur rechtgetrokken. Ook het interieur werd grondig verbouwd en ontdaan van versieringen.

In 1862 werd de kerk grotendeels verwoest door de grote stadsbrand. De kerkklokken vielen bij deze brand naar beneden en het hele interieur ging in vlammen op. Alleen de toren en de muren overleefden de brand. Dankzij financiële steun uit het hele land kon de kerk binnen twee jaar worden herbouwd. In 1892 werd een orgel geplaatst, gebouw door Lambertus van Dam. In 1925 ontdekte men dat de toren gevaarlijk uitpuilde. De verhoging van de toren uit de 15e eeuw en de gemetselde achtkantige torenspits belastten de muren teveel. Daarom werd de spits afgebroken en vervangen door een vierzijdige spits, zoals de kerk oorspronkelijk ook heeft gehad.

De Grote Kerk was van oorsprong Rooms-katholiek en droeg de naam van de heilige Sint Jacobus. De Reformatie in de 16e eeuw leidde ertoe dat de kerk werd overgenomen door de gereformeerden. In de tweede helft van de 19e eeuw werd voor de rooms-katholieke bevolking een nieuwe Jacobuskerk gebouwd schuin tegenover de Grote Kerk. Tot na de Tweede Wereldoorlog werden in de Grote Kerk Nederlands Hervormde diensten gehouden, maar door de ontkerkelijking in de jaren ’60 kon de kerk niet meer rendabel functioneren. In 1986 werd de Stichting Schip Grote Kerk Enschede opgericht, met als doel de Grote Kerk nieuw leven in te blazen. In 2005 werd het interieur van de kerk gerestaureerd, waarbij de houten kerkbanken werden vervangen door stoelen. Vandaag de dag functioneert het gebouw als multicultureel centrum en is het één van de locaties van Podium Twente. Er worden regelmatig concerten en tentoonstellingen in de kerk gehouden.

Voor de kerk bevindt zich een herinneringsmonument, dat in 1912 bij de kerk werd geplaatst ter nagedachtenis aan de grote brand van Enschede in 1862. Het monument is vervaardigd door N. Ludwig uit Münster en bestaat uit een rechthoekige sokkel met waterspuwers en reliëfs, waarop de stadsbrand en de wederopbouw zijn afgebeeld.